Kalıp Mutantlar

Eskiden insanın yüzü olurdu. Şimdi lansman paketi var. Kaşlar “kararlı yatırımcı” gibi yukarıda, dudaklar ayrı bir ilçe ilan etmiş, elmacık kemikleri sanki belediyeden ihale almış, çene ise yüzün geri kalanına danışmadan bağımsızlığını açıklamış. İnsan aynaya bakmıyor artık; ürün kataloğu kontrol ediyor. Bir dönem “kendin ol” denirdi. Sonra biri çıktı, “hayır, hepiniz aynı kişi olun ama farklı isim taşıyın” dedi. Ve kitleler bunu kişisel gelişim sandı. Sonuç? Mahallede üç kişi birbirine benziyor dersin, meğer aynı klinikten cuma kampanyası çıkışıymışlar. Yüzler artık doğmuyor; şablondan kesiliyor. Sanki evrim değil, toplu sipariş. Eskiden aile albümüne bakınca kuşak farkı görünürdü. Şimdi yan yana diziyorsun; anne, kız, teyze, kuzen, komşu, influencer ve onun takipçisi… hepsi aynı yüz yazılımının farklı sürümleri gibi. Aralarında sadece telefon modeli farkı var. Suratlar sanki doğadan değil de “yeni sezon geldi” bildirimiyle piyasaya sürülmüş. İşin en komik tarafı, bütün bu operasyonun adı hâlâ “doğal görünüm.” Tabii canım. Gayet doğal. Sabah kalkınca insanın dudağı kendiliğinden Wi-Fi çekim alanı kadar genişler, yanağı da sanki içine iki adet premium yastık yerleştirilmiş gibi durur. Gayet tabii. Hatta ormanda serbest gezen bir surat türü bu. Belgeseli çekilse anlatıcı şöyle der: “Ve şimdi silikon mevsiminde, dolgu kuşları aynı gagayla birbirlerini tanımaya çalışıyor.” Bir de o garip “dokunulmamış gibi yaptırdım” cümlesi var. Elbette. O kadar dokunulmamış ki yüz, kendisini görünce nüfus müdürlüğü bile tereddüde düşüyor. “Bu siz misiniz?” diye soruyor, o da aynaya bakıp düşünüyor: “Bir yönüyle evet.” Bir de hepsinin sonunda gelen o meşhur ifade var: “Ben bunu kendim için yaptırdım.” Mükemmel. Tamamen kişisel. Tesadüfen bütün şehir aynı burunla, aynı dudakla, aynı bakışla dolaşıyor. Kişisel zevk dedikleri şey, meğer toplu taşıma tarifesi gibi herkese aynı uygulanıyormuş. Yakında yüz tanıma sistemleri isyan edecek: “Abla yine aynı yüz geldi, dördüncü kez giriş yapıyor.” Üstelik mesele artık “güzel görünmek” de değil; sanki yüzün, kendi insanlığını kanıtlamak için sürekli bir sunum yapması gerekiyor. Dudak “ben buradayım” diye bağırıyor, elmacık kemiği “bütçe benden sorulur” havasında, çene zaten şirket devralmış patron gibi geziyor. Gözlerin ise bütün bu toplantıda söz hakkı yok. Onlar sadece olup biteni içeriden izliyor. Güzelleşmek diye çıkılan yol, sonunda insanı kendi karikatürüne dönüştürdü. Yüzde bir ifade kalmıyor; her şey “önce” ve “sonra” fotoğrafı arasında kayboluyor. Gülse ayrı felaket, ciddileşse ayrı. Surat sanki sürekli biri “şaşır!” demiş de komut iptal edilmemiş. Duygu yok, mimik yok, sadece pahalı bir hayret durumu. İnsan değil; sonsuz filtreli müşteri memnuniyeti. Bir kaş kalkıyor ama neden kalktığını kaşın kendisi de bilmiyor. Dudak büyüyor ama hangi duyguyu taşıdığı belli değil. Yanaklar belirginleşiyor ama ortada hâlâ yüz adına savunulabilecek bir karakter yok. Her şey çok net, çok dolu, çok belirgin; sadece insan eksik. Sanki yüz değil, mimarî maket. Ve bu tek tiplik öyle bir yere vardı ki artık insan güzel mi, zengin mi, şaşkın mı, öfkeli mi, reklam mı; ilk bakışta anlayamıyorsun. Hepsi aynı estetik lehçeyle konuşuyor. Yüz ifadesi değil bu; marka dili. Ve en trajik komedi şu: Herkes “fark yaratmak” için gidiyor, çıkınca birbirinin güncellenmiş kopyası oluyor. Fabrika ayarlarına dönmek diye bir laf vardı; bunlar fabrika ayarı değil, fabrika tanıtım standı olmuş. Tek tek değil, koliyle geliyor gibiler. Yüz değil bu; seri numarası. Bazen öyle bir noktaya geliyor ki bir ortama beş kişi giriyor, altısı birbirine benziyor. İnsan düşünüyor: Burada bir kişi fazla mı var, yoksa aynı yüz farklı açılardan mı çoğaldı? Sanki hayat, “kopyala-yapıştır” komutunu estetik kliniklerine devretmiş. Yüzler arasında seçim yapmak değil bu; aynı ürünü farklı rafta görmek. Bir de şu var: Her yeni işlem “çok minik bir dokunuş” diye anlatılıyor. Minik dedikleri şey yüzün anayasal düzenini değiştiriyor. Bir bakıyorsun burun gitmiş, yerine daha disiplinli bir burun gelmiş. Dudaklar eski sınırlarını terk etmiş, elmacık kemikleri ise belediye imar affıyla genişlemiş. Ama adı hâlâ “küçük revize.” Oysa revize dedikleri şey bazen öyle büyüyor ki insanın yüzü, kendi çocukluk fotoğrafına dava açacak hâle geliyor. “Bu ben olamam” diyor resme bakıp. Çocukluğu şaşkın, gençliği kararsız, bugünkü hâli ise direkt yönetim kurulu. Oysa güzellik biraz kusur ister, biraz karakter ister, biraz insana benzeme cesareti ister. Şimdi ise kusurdan öyle korkuluyor ki sonunda ortaya kusursuz değil, ruhsuz bir simetri çıkıyor. İnsan yüzünden çok vitrin mankeninin özgüvenli kuzeni gibi. Estetik yapılmıyor artık; yüz, PowerPoint sunumuna çevriliyor: daha parlak, daha şişkin, daha anlamsız. Eskiden yüz yaşardı. Yorulurdu, gülerdi, çökerdi, canlanırdı. Şimdi yüz sürekli açılış yapıyor. Her an kurdele kesecek gibi. Her ifade lansman, her bakış tanıtım filmi, her gülümseme sponsorluk anlaşması. İnsan yüzü değil de AVM açılışı sanki. Bir zamanlar “yüz hatları” vardı. Şimdi “özellikler listesi” var. Keskin çene, kalkık kaş, belirgin elmacık, hacimli dudak, gerilmiş cilt… İnsan değil, teknik şartname. Yakında estetik sonucu teslim ederken yanında kullanım kılavuzu verecekler: “Bu yüz sabahları hafif şaşkın, akşamları premium görünür. Aşırı mimikten kaçınınız. Direkt güneş ışığında parlama yapabilir.” Velhasıl, mesele güzelleşmek değilmiş; mesele algoritmanın sevdiği yüze benzemekmiş. Ama algoritma bir şeyi hiç anlamıyor: İnsan yüzünü güzel yapan şey cetvelle çizilmiş olması değil, hayat görmüş olması. Her şeyi törpüleyip şişirip parlatınca ortaya gençlik değil, sadece pahalı bir tekdüzelik çıkıyor. Ve o tekdüzelik öyle bir noktaya geldi ki artık güzellikten çok, toplu halde üretilmiş bir “aynılık paniği” izliyoruz. Çünkü algoritma karakter sevmez; pürüzsüzlük sever. Hayat sevmez; yüzey sever. Hikâye sevmez; şablon sever. O yüzden herkes ona uydukça daha “kusursuz” değil, daha “tanımsız” oluyor. Bir süre sonra suratlar öyle birbirine benziyor ki insan, kalabalığın içinde yüz değil font seçiyormuş gibi hissediyor. Asıl ironisi de şu: İnsan kendine benzeyen tek kişiyi kaybedip, hiç benzemediği milyonlara benzemeye başlıyor. Eşsizliğini feda edip standart sürüme geçiyor. Ve bunu “kendimin en iyi versiyonu oldum” diye anlatıyor. Hayır. Sen en iyi versiyon olmadın; en yaygın sürüm oldun. Kısacası: Aynaya bakıp kendini bulmak yerine, katalogdan sıra numarası alan bir çağdayız. Güzellik vaadiyle girilen kapıdan, birbirine benzeyen yüzlerin açılış töreni çıkıyor. İnsan güzelleşmeye gidiyor, çıkışta kendine değil; kampanya afişine benziyor. Ve insan en son şu soruyu soruyor: Bu kadar işlem, bu kadar dolgu, bu kadar germe, bu kadar şekillendirme… Bütün bunların sonunda ortaya gerçekten daha güzel biri mi çıkıyor, yoksa sadece daha pahalı bir şaşkınlık mı? Galiba çağın en büyük şakası şu: Herkes özgün görünmek için aynı yere gidiyor, aynı şeyi yaptırıyor, aynı ifadeyle çıkıyor ve sonra da birbirine bakıp “Ay bayıldım, çok farklı olmuşsun” diyor. Evet. Çok farklı. Sadece kimden farklı olduğu henüz tespit edilemedi.